نیروی کار هر کشور، به ویژه کشورهای در حال توسعه، بخش پر اهمیت از سرمایه های ملی شناخته شده و اساس توسعه اقتصادی و اجتماعی محسوب می شود. به همین سبب، حفاظت از تندرستی نیروی کار و بهینه سازی محیط کار، از اهمیت شایان توجه ای برخوردار است.
بهداشت (Health)، ایمنی (Safety) و محیط زیست (Environment) سه اصل اساسی در پایه ریزی قوانین بهداشت حرفه ای هستند که به کمک آنها می توان در راستای فراهم آوری، حفاظت و بالا بردن سطح سلامت نیروی کار گام برداشت.
تاریخچه
بهداشت و ایمنی از سال ۱۸۸۵ میلادی با هم مطرح شده اند و هر جا که ایمنی مطرح شده است سخن از بهداشت و محیط نیز به میان آمده است. مباحث ایمنی بعد از انقلاب صنعتی به دلایل افزایش آمار مرگ و میر کارگران مطرح گردید. مسائل محیطزیست نیز بعد از انقلاب صنعتی به وجود آمد و به شکل حادی در آمد.
همچنین به دلیل شرایط و سنگینی کار در معادن زغالسنگ و افزایش بیماریهای ناشی از کار در میان کارگران، بحث بهداشت نیز مطرح گردید و در گام بعدی ارتباط بین بیماری و وقوع حادثه کشف گردید. بهعبارتدیگر، وقتی کارگری بیمار شود حادثه میآفریند یا اینکه دچار حادثه میشود . با افزایش بیماریها نیز حوادث افزایش مییابد و اینها بهگونهای به یکدیگر متصل هستند.
به جهت اهمیت این موضوع میبینیم که در قانون کار آمریکا که در سال ۱۹۷۰ تصویبشده است بخشی تحت عنوان «رایت تونو – Right To Know» گنجاندهشده است که بر حق کارکنان و کارگران نسبت به شناخت خطرات و مشکلات محیط کارشان تصریح دارد. این مسئله یکی از حقوق کارکنان است و باید توسط کارفرمایان به آگاهی آنان برسد تا بدانند در چه محیطی کار کنند و در این صورت موضوع تعهد که از الزامات HSE است در او ایجاد میشود و میتواند بهعنوان یک همکار و همراه به کارکنان کمک کند. که این قانون بهعنوان ارگونومی HSE (Ergonomics) مطرح است.
تعریف HSE
بهداشت کار یا مهندسی بهداشت در ساختار HSE شامل موارد زیر می باشد:
پیش بینی
تشخیص
ارزیابی
کنترل خطرهای بهداشتی در محیط کار
این دانش ارزشمند ریشه در بسیاری از علوم مانند شیمی، فیزیک، مهندسی، ریاضیات، پزشکی، فیزیولوژی، آمار و نیز علوم انسانی دارد.
هدف از ایجاد دانش HSE تأمین، نگهداری و بالا بردن سلامت و تندرستی کارگران و در نهایت، ایمن نگهداشتن جامعه است. به طورکلی میتوان گفت که واژه ایمنی مترادف با امنیت (Security) هست؛ به عبارتی امنیت هر موسسه و محیط کاری و حتی هر کشوری ، درگرو ایمنی و رعایت مسائل و تکنیکهای کاربردی و عملی مربوط به آن میباشد. لذا اگر بخواهیم محیط امنی در محل کار خود و حتی در کشور خود به وجود بیاوریم و نیروی انسانی در آن احساس امنیت کند و تجهیزات، ساختمان ها و امکانات به بهترین شکل مورد استفاده قرار بگیرند، باید محیط ما ایمن باشد. بنابراین در تعریف HSE به طور کلی تر میتوان ابعاد زیر را نیز عنوان نمود:
در حقیقت HSE، موضوعات بهداشت، ایمنی و محیطزیست را در پروژهها تحت کنترل خود درمیآورد؛ به عبارت دیگر در هر کدام از شاخههای HSE، مواردی گنجانده شده که هر یک بهتنهایی شامل موارد متعددی میباشد که در زیر به آن ها اشاره میشود.
بهداشت (Health)
در سازمان، موضوع بهداشت که شامل بهداشت عمومی (فردی)، بهداشت محیط و بهداشت حرفهای میشود حائز اهمیت است. بهداشت فردی به سلامت مجموعه افراد مربوط میشود و بهداشت محیط پیرامون سازمان را در بر می گیرد و بهداشت حرفهای نیز شامل یک سری آنالیزهای شغلی میشود.
ایمنی (Safety)
در هر سازمان، یک سری مخاطرات ایمنی وجود دارد که در صورت عدم رفع آن مغایرت ها ممکن است منجر به حوادثی شود. در زمینه ایمنی در سازمان، مسائل گستردهای مطرح میشود که خود شامل چند دسته است:
دسته اول مربوط به ایمنی در عملیات میباشد که خود شامل کار در ارتفاع، جوشکاری و برشکاری، ایمنی تجهیزات و ماشینآلات و… میباشد.
دسته دوم مربوط به ایمنی در سازمان است که شامل ایمنی انبار، مدیریت حریق، محصور سازی، علائم هشدار دهنده و … میباشد.
دسته سوم شامل ایمنی اشخاص در سازمان می باشدکه شامل حذف یا کاهش مخاطرات و استفاده از تجهیزات حفاظت فردی است.
محیط زیست (Environment)
محیط زیست، محیطی است شامل هوا، آب، خاک، منابع طبیعی، گیاهان، جانوران، انسانها و روابط متقابل بین آن ها که سازمان در آن فعالیت مینماید. محیط میتواند از درون یک سازمان تا سیستم محلی، منطقهای و جهانی گسترش یابد. لازم به ذکر است فعالیت های سازمان دارای جنبه های محیط زیستی میباشد که می تواند با محیط زیست تأثیر متقابل داشته باشند.
HSE-MS چیست ؟
سامانه مدیریت بهداشت، ایمنی و محیطزیست را HSE-MS (HSE Management System) گویند.
ایجاد بستر مناسب برای بهبود بهرهوری و تعالی سازمان
کاهش زیان های مستقیم و غیر مستقیم ناشی از حوادث
هدفمند نمودن فعالیت های مرتبط با مدیریت سامانه ایمنی، بهداشت و محیط زیست
ارزیابی مؤثر مخاطرات ایمنی، بهداشتی و محیط زیست
کاهش هزینه های مربوط به خسارات ایمنی، بهداشت و محیط زیست از قبیل خسارت ناشی از توقف کار، هزینه های درمان و از کار افتادگی کارکنان و خسارات وارده به تجهیزات و دستگاه ها
شناخت کافی از عوامل بالقوه آسیب رسان در محیط کار
ایجاد ساختار مشخص برای مدیریت سامانه HSE و تعیین مسئولیت ها
هدفمند نمودن و یکپارچه کردن سامانه مدیریت بهداشت، ایمنی و محیطزیست
ایجاد بستر مناسب برای بهبود مستمر سامانه مدیریت HSE در سازمان
شناخت قوانین و مقررات ایمنی و محیط کار
رعایت مسائل حفاظت و ایمنی محیط کار
ارزیابی مؤثر ریسک ها و کاهش آنها به منظور کنترل حوادث
ایجاد انگیزه در کارکنان به واسطه تلاش برای ایجاد محیط کاری ایمن
ایجاد زمینه مناسب برای استفاده توان فکری بالقوه کارکنان برای تقویت سامانه مدیریت HSE
فراهم کردن امکانات آموزشی مناسب و فرهنگ سازی در زمینه های بهداشت، ایمنی و محیط زیست برای کلیه کارکنان سازمانی
کمک به اجرایی ساختن الزامات و طرح های موجود در زمینه های بهداشت، ایمنی و محیطزیست
سازمان های بین المللی فعال در زمینه بهداشت حرفه ای
در تمام دنیا و در تمامی مشاغل بحث بهداشت حرفه ای و HSE بسیار مورد توجه می باشد و سازمان ها، انجمن ها و مراکز متعددی را درگیر خود کرده است که از جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد:
برای صیانت نیروی انسانی و منابع مادی کشور رعایت دستورالعمل هائی که از طریق شورای عالی حفاظت فنی ( جهت تامین حفاظت فنی ) و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی (جهت جلوگیری از بیماری های حرفهای و تامین بهداشت کار و کارگر و محیط کار) تدوین میشود، برای کلیه کارگاه ها، کارفرمایان، کارگران و کارآموزان الزامی است.
تبصره: کارگاه های خانوادگی نیز مشمول مقررات این فصل بوده و مکلف به رعایت اصول ایمنی و بهداشت کار می باشد.
ماده 90:
کلیه اشخاص حقیقی یا حقوقی که بخواهند لوازم حفاظت فردی و بهداشتی را وارد یا تولید کنند باید مشخصات وسایل را حسب مورد همراه با نمونههای آن به وزارت کار و امور اجتماعی و وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی ارسال دارند و پس از تائید به ساخت یا وارد کردن این وسایل اقدام نمایند.
ماده 91:
کارفرمایان و مسئولان کلیه واحدهای موضوع ماده 85 این قانون مکلفند بر اساس مصوبات شورای عالی حفاظت فنی برای تامین حفاظت و سلامت و بهداشت کارگران در محیط کار وسایل و امکانات لازم را تهیه و در اختیار آنان قرار داده و چگونگی کاربرد وسایل فوق الذکر را به آنان بیاموزند و در خصوص رعایت مقررات حفاظتی و بهداشتی نظارت نمایند. افراد مذکور نیز ملزم به استفاده و نگهداری از وسائل حفاظتی و بهداشت فردی و اجرای دستور العملهای مربوط به کارگاه می باشند .
ماده 92:
کلیه واحدهای موضوع ماده 85 این قانون که شاغلین در آنها به اقتضای نوع کار در معرض بروز بیماریهای ناشی از کار قرار دارند، باید برای همه افراد مذکور پرونده پزشکی تشکیل دهند و حداقل سالی یکبار توسط مراکز بهداشتی درمانی از آنها معاینه و آزمایشهای لازم را بعمل آورند و نتیجه را در پرونده مربوطه ضبط نمایند.
تبصره: چنانچه با تشخیص شورای پزشکی نظر داده شود که فرد معاینه شده به بیماری ناشی از کار مبتلا یا در معرض ابتلاء باشد، کارفرما و مسئولین مربوطه مکلفند کار او را بر اساس نظریه شورای پزشکی مذکور بدون کاهش حق السعی در قسمت مناسب دیگری تعیین نمایند.
ماده 93:
بمنظور جلب مشارکت کارگران و نظارت بر حسن اجرای مقررات حفاظتی و بهداشتی در محیط کار و پیشگیری از حوادث و بیماریها، در کارگاه هائی که وزارت کار و امور اجتماعی و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ضروری تشخیص دهند کمیته حفاظت فنی و بهداشت کار تشکیل خواهد شد.
تبصره: کمیته مذکور از افراد متخصص در زمینه حفاظت فنی و بهداشت حرفهای و امور فنی کارگاه تشکیل می شود. و از بین اعضاء دو نفر شخص واجد شرایطی که مورد تائید وزارتخانه های کار و امور اجتماعی و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی باشند تعیین میگردند که وظیفه شان برقراری ارتباط میان کمیته مذکور با کارفرما و وزارت کار و امور اجتماعی و وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی می باشد.
ماده 95:
مسئولیت اجرای مقررات و ضوابط فنی و بهداشت کار بر عهده کارفرما یا مسئولین واحدهای موضوع ذکر شده در ماده 85 این قانون خواهد بود؛ هرگاه بر اثر عدم رعایت مقررات مذکور از سوی کار فرما یا مسئول مذکور حادثهای رخ دهد کارفرما از نظر کیفری و حقوقی و نیز مجازاتهای مندرج در این قانون مسئول است.
تبصره: چنانچه کارفرما یا مدیران واحدهای موضوع ماده 85 این قانون برای حفاظت فنی بهداشت کار وسائل و امکانات لازم را در اختیار کارگر قرار داده باشند و کارگر با وجود آموزشهای لازم و تذکرات قبلی ، بدون توجه بهدستورالعملها و مقررات موجود از آنها استفاده ننماید، کارفرما مسئولیتی نخواهد داشت. در صورت بروز اختلاف رای هیات حل اختلاف نافذ خواهد بود.
ماده 96:
تبصره: وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی مسئول برنامه ریزی، کنترل، ارزشیابی و بازرسی در زمینه بهداشت کار و درمان کارگری بوده و موظف است اقدامات لازم را در این زمینه بعمل آورد.
ماده 98:
بازرسان کار و کارشناسان بهداشت در حدود وظایف خویش حق دارند بدون اطلاع قبلی در هر موقع از شبانه روز به موسسات مشمول ماده 86 این قانون وارد شده و به بازرسی بپردازند، و نیز می توانند به دفاتر و مدارک مربوطه در موسسه مراجعه و در صورت لزوم از تمام یا قسمتی از آنها رونوشت تحصیل نمایند.
ماده 99:
بازرسان کار و کارشناسان بهداشت کار حق دارند به منظور اطلاع از ترکیبات موادی که کارگران با آنها در تماس می باشند و یا در انجام کار مورد استفاده قرار می گیرد به اندازه ای که برای آزمایش لازم است، در مقابل رسید نمونه بگیرند و به رؤسای مستقیم خود تسلیم نمایند.
ماده 100:
کلیه بازرسان کار و کارشناسان بهداشت حرفه ای، دارای کارت ویژه حسب مورد با امضاء وزیر کار و امور اجتماعی یا وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی هستند که هنگام بازرسی باید همراه آنها باشد و در صورت تقاضای مقامات رسمی یا مسئولین کارگاه ارائه شود.
ماده 101:
گزارش بازرسان کار و کارشناسان بهداشت کار در مورد مربوط به حدود و اختیارشان در حکم گزارش ضابطین دادگستری خواهد بود.
تبصره: بازرسان کار و کارشناسان بهداشت کار میتوانند به عنوان مطلع و کارشناسی در جلسات مراجع حل اختلاف شرکت نمایند.
ماده 104:
کارفرمایان و نیز کسانی که مانع ورود بازرسان کار و کارشناسان بهداشت کار به کارگاه های مشمول این قانون گردند و یا مانع انجام وظیفه ایشان شوند یا از دادن اطلاعات و مدارک به آنان خودداری نمایند، حسب مورد به مجازات های مقرر در این قانون محکوم خواهند شد.
ماده 105:
هرگاه در حین بازرسی، به تشخیص بازرس کار یا کارشناس بهداشت حرفهای احتمال وقوع حادثه و یا بروز خطر در کارگاه داده شود، بازرس کار یا کارشناس بهداشت حرفهای مکلف هستند مراتب را فورا و کتبا به کارفرما یا نماینده او و نیز به رئیس مستقیم خود اطلاع دهند.
تبصره: وزارت کار و امور اجتماعی و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، حسب مورد گزارش بازرسان کار و کارشناسان بهداشت حرفهای از دادسرای عمومی محل تقاضا خواهند کرد، فورا قرار تعطیل و لاک و مهر تمام یا قسمتی از کارگاه را صادر نماید دادستان بلافاصله نسبت به صدور قرار اقدام و قرار مذکور پس از ابلاغ قابل اجرا است. دستور رفع تعطیل توسط مرجع مزبور در صورتی صادر خواهد شد که بازرس یا کارشناس بهداشت حرفهای و یا کارشناسان ذیربط دادگستری رفع نواقص و معایب موجود را تائید نموده باشند.
ماده 156:
دستورالعمل های مربوط به تاسیسات کارگاه از نظر بهداشت محیط کار مانند غذاخوری – حمام – دستشوئی برابر آئین نامهای خواهد بود که توسط وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی تصویب و به مرحله اجرا در خواهد آمد.
ماده 171:
متخلفان از تکالیف مقرر در این قانون حسب مورد، مطابق مواد آتی با توجه به شرایط و امکانات خاطی و مراتب جرم به مجازات حبس با جریمه نقدی و یا هر دو محکوم خواهند شد؛ در صورتیکه تخلف از انجام تکالیف قانونی سبب وقوع حادثهای گردد که منجر به عوارضی مانند نقص عضو و یا فوت کارگر شود، دادگاه مکلف است علاوه بر مجازاتهای مندرج در این فصل، نسبت به این موارد طبق قانون تعیین تکلیف نماید.
ماده 175:
متخلفان از هر یک از موارد در مواد 78 (قسمت اول )- 80 – 81 – 82 – 92 برای هر مورد متخلف حسب مورد علاوه بر رفع تخلف با تائیدیه حقوق تعیین خواهد کرد به ازای هر کارگر به ترتیب ذیل محکوم خواهند کرد .
برای تا 10 نفر ، 30 تا 100 برابر حداقل مزد روزانه یک کارگر
برای تا 100 نفر نسبت به مازاد 10 نفر ، 5 تا 10 برابر حداقل مزد روزانه یک کارگر
برای بالاتر از 100 نفر نسبت به مازاد 100 نفر 4 تا 5 برابر حداقل مزد روزانه یک کارگر
در صورت تکرار تخلف ، متخلفان مذ کور به 1/1 تا 1/5 برابر حداکثر جرایم نقدی فوق و یا به حبس از 91 روز تا 120 روز محکوم خواهند شد .
ماده 176 :
متخلفان از هر یک از مواد مذکور در مواد 52 – 61 – 75 – 77 – 79 – 83 – 84 و 91 برای هر مورد تخلف حسب مورد علاوه بر رفع تخلف با تادیه حقوق کارگر یا هر دو در مهلتی که دادگاه با کسب نظر نماینده وزارت کار و امور اجتماعی تعیین خواهد کرد به ازای هر کارگر به ترتیب ذیل محکوم خواهند شد .
1- برای تا10 نفر ، 200 تا 500 برابر حداقل مزد روزانه یک کارگر 2- برای تا 100 نفر ، نسبت به مازاد 10 نفر ، 20 تا 50 برابر حداقل مزد روزانه یک کارگر 3- برای بالاتر از 100 نفر نسبت به مازاد 100 نفر ، 10 تا 20 برابر حداقل مزد روزانه یک کارگر
در صورت تکرار تخلف، متخلفان مذکور به حبس از 91 تا 180 روز محکوم خواهند شد.
ماده 179:
کار فرمایان یا کسانی که مانع ورود و انجام وظیفه بازرسان کار و ماموران بهداشت کار به کارگاههای مشمول این قانون گردند یا از دادن اطلاعات و مدارک لازم به ایشان خودداری کنند در هر مورد با توجه به شرایط و امکانات خاطی به پرداخت جریمه نقدی از 100 تا 300 برابر حداقل مزد روزانه کارگر پس از قطعیت حکم و در صورت تکرار به حبس از 91 روز تا 120 روز محکوم خواهند شد.
ماده 185:
رسیدگی به جرائم مذکور در مواد 171 تا 184 در صلاحیت دادگاه های کیفری دادگستری است. رسیدگی مذکور دردادسرا و دادگاه خارج از نوبت بعمل خواهد آمد.
