مقدمه
سازمانی را تصور کنید که همه کارمندان آن همه کاری را که از آنها خواسته شده است را بدون نیاز به مدیریت جزئی و یا وعده پاداش به نحوه احسن انجام دهند نه به این دلیل که مجبورند بلکه تنها به دلیل اینکه واقعا می خواهند. انگیزه! انگیزه مسلما مهم ترین اهرمی است که مدیران و رهبران سازمان ها برای عملکرد بالا در اختیار دارند.
با استفاده از سلسله مراتب نیازهای مازلو با برآورده کردن نیازهای کارکنان و ایجاد انگیزه در ان ها ، خواهید دید که ایشان حداکثر مشارکت را به شما ارائه می دهند بدون اینکه نیازی به تعریف و تمجید مداوم آن ها داشته باشید.
سلسله مراتب نیازهای مازلو چیست؟
در سال 1943، آبراهام مازلو روانشناس انسان گرا در مقاله خود با عنوان «نظریه انگیزه انسان» نظریه ای را مطرح کرد که آن را سلسله مراتب نیازها نامید. مازلو معتقد بود که همه ما انسان ها نیازهایی داریم که باید براورده شود، از ابتدایی ترین نیازها گرفته تا پیچیده ترین آن ها. به گفته مازلو، مردم قبل از اینکه به سراغ نیازهای پیشرفته تر بروند، توسط نیازهای اولیه شان تحلیل می روند. برای درک بهتر این اصل، تصور کنید که سه روز است چیزی نخورده اید؛ نارضایتی شما از این وضعیت، به احتمال زیاد، انگیزه زیادی برای یافتن غذا به شما می دهد. در آن موقعیت بعید است که انگیزه ای برای انجام کاری در محل کار برای دریافت تقدیر داشته باشید.
خلاطه اینکه، بر آورده نشدن یک نیاز فیزیولوژیکی اغلب افراد را به خود مشغول می کند و هر گونه ایده ای برای بر آورده کردن نیازهای سطح بالاتر مانند احترام و شناخت را تحت الشعاع قرار ی دهد. مازلو با بیان این جمله که کسی که فاقد غذا، امنیت، عشق و احترام است، احتمالا بیشتر از هر چیزی، عطش غذا دارد، این ایده را توضیح می دهد. هنگاهی که نیازهای اصلی در یک سطح معین بر آورده شوند، سطح یعدی در سلسله مراتب با قدرت بیشتری ظهور کرده و به محرک رفتارها و افکار تبدیل می شود.
برای مثال، بسیاری از افراد با افزایش حقوق خود انگیزه می گیرند، تا زمانی که آن حقوق را دریافت کنند! وقتی فرد آن نیاز مالی را بر آورده کرد، احتمال اینکه این نیاز همچنان انگیزه او باشد بسیار پایین است. در واقع او به سمت حقوق بالاتر یا هدفی کاملا متفاوت انگیزه پیدا می کند.
5 سطح سلسله مراتب نیازهای مازلو
مازلو پنج سطح نیاز اساسی انسان را مطرح کرد:
- نیازهای فیزیولوژیکی
- نیازهای ایمنی
- نیازهای اجتماعی
- نیازهای کسب احترام
- نیازهای خود شکوفایی
مازلو این سلسله مراتب را در یک هرم ارائه می دهد.
1. نیازهای فیزیولوژیکی
دو سطح ابتدایی سلسله مراتب مازلو شامل الزامات اساسی که برای بقای انسان ضروری است، می باشد. برخی از نمونه های نیازهای فیزیولوژیکی عبارتند از:
- غذا
- آب
- پناهگاه / مسکن
- گرما
- خوب و استراحت
- هومئوستازی (مکانیسم طبیعی بدن برای یک محیط پایدار و ثابت)
این نیازهای فیزیولوژیکی، اساسی ترین نیازهای سلسله مراتب مازلو هستند و به افراد این حس آرامش و امنیت را می دهد که روزی دیگر زنده خواهند ماند و پس از بر آورده شدن آن ها به سمت نیازهای پیشرفته تر حرکت می کنند.
2. نیازهای ایمنی
وقتی نیازهای فیزیولوژیگی فرد بر آورده شد، نیازهای ایمنی در سطح دوم سلسله مراتب وارد عمل می شوند. نیازهای ایمنی بر اطمینان از اینکه خودمان را در معرض خطر قرار نمی دهیم و میل ذاتی به کنترل و پیش بینی آینده متمرکز هستند. این نیازها شامل موارد زیر است:
- محافظت در برابر خطر / سرپناه، لباس و تجهیزات فردی
- آرامش / رهایی از خطر
- امنیت شغلی یا منبع درآمد
- حمایت قانونی
3. نیازهای اجتماعی
سطوح سوم و چهارم به نیازهای عاطفی، روانی و اجتماعی می پردازد که به افراد کمک می کنند تا در حلقه های اجتماعی خود، احساس ارزشمندی و پذیرفته شدن کنند. از نیازهای اجتماعی می توان نام برد:
- نیاز به دوستی
- حس تعلق (با عضویت در گروه ها و باشگاه ها یا دوستی با افرادی که علایق مشترکی داریم، می توانیم بر آورده کنیم.)
- حس عشق یا محبت (احساس دوست داشته شدن)
- نیاز به ارتباط خانوادگی (این نیاز ارتباط نزدیکی با حس عشق دارد.)
- احساس نزدیکی به دیگران / روابط بین فردی
انزوا، اضطراب و افسردگی همگی حالت های نامطلوبی هستند که ضرورت توجه به نیازهای فوق را شفاف تر می کند. وقتی این نیازها نادیده گرفته می شوند، باید منتظر وخامت سلامت روان فرد بود.
مازلو گفته است: ما به عنوان رهبر، به ندرت از عشق در کسب و کار صحبت می کنبم و فکر می کنم داریم اشتباه می کنیم! استیو فاربر در کتاب خود به نام «عشق فقط یک تجارت خوب است» می نویسد که اگر بتوانیم عشق را به بخش جدایی ناپذیری از فرهنگ کسب و کار تبدیل کنیم، مشتریان و کارمندان، ارزشمندی واقعی را احساس می کنند. مازلو بر این عقیده است که با توجه به نیاز به عشق می توان کارمندانی وفادارتر، نوآورتر، خلاق تر، الهام بخش تر پرورش داد و برای مشتریان خود یک تجربه عالی ساخت.
4. نیازهای کسب احترام
وقتی نیازهای اجتماعی سطح قبل را برآورده می کنیم، خود را در جستجوی ارضای نیازهای دریافت احترام می یابیم. این نیازها و انتظارات معمولا با استانداردهای ما همسو می باشد. نیازهای کسب احترام شامل موارد زیر می باشد:
- نیاز به عزت نفس / احساس ارزشمندی
- قدردانی در محل کار، خانه و بطور کلی جامعه
- تمایل به ضروری بودن / مهم بودن در بین دیگران
- نیاز به خود مختاری و استقلال / تمایل به عمل کردن به شیوه خود
5. نیازهای خود شکوفایی
سطح نهایی سلسله مراتب بر رشد و شکوفایی شخصی متمرکز است که توسط حس هدفمندی فرد هدایت می شود. این سطح به قله هرم انگیزش مازلو معروف است که مربوط به میل ذاتی انسان برای تحقق بخشیدن پتانسیل هایش می باشد. این سطح را می توان شامل موارد ذیل دانست:
- نیاز به قدر دانی و شناخته شدن
- نیاز به خلاقیت
- نیاز به رشد شخصی / امتحان کردن چیزهایی که هرگز امتحان نکرده اید. / یادگیری مهارت جدید
نیازهای خود شکوفایی معمولا فقط توسط اقلیتی از افراد بر آورده می شود، اغلب به این دلیل که برخی مهارت ها مخصوصا مهارت های نرم به سختی به دست می آیند و اگر تمام نیازهای سطوح قبل تا حد معقولی بر آورده نشوند، برای فرد بسیار دشوار است که به خود شکوفایی برسد.
6. نیاز به خود تعالی
اگر چه سلسله مراتب مازلو، 5 سطح را به تصویر می کشد اما یک سطح ششم کمتر شناخته شده وجود دارد که او آن را اوج واقعی انگیزه می داند. این نیاز را «خود تعالی» نامیده است. خود تعالی به مفهوم فراتر رفتن ار خود و دغدغه های فردی است. با انجام این دسته از کارها، شما با چیزی بزرگتر مانند معنویت، خیر برتر یا هدفی والاتر ارتباط برقرار می کنید. خود تعالی خود شامل حس وحدت، یگانگی و ارتباط با جهان هستی در جستجوی معنا و ارزش می شود.
دلیل اهمیت رعایت سلسله مراتب مازلو در محیط کار
پیروی از سلسله مراتب مازلو به پرورش فضای محرک و راحت و امن در محیط کار کمک می کند، همچنین:
- ارتقا فرهنگ محیط کار: محیطی شاد، پایدار، مرتبط با عناصر عشق و تعلق خاطر
- بهبود مشارکت کارکنان
- افزایش بهره وری
- کاهش غیبت و یا تاخیر کارکنان
- استخدام سالم تر و حفظ نیروی انسانی آسان تر
بهترین راه کارها برای پیاده سازی نظریه مازلو در محل کار
- نیازهای فردی را درک کنید.
- نیازهای اساسی را اولویت بندی کنید.
- فرهنگی مثبت و فراگیر پرورش دهید.
- قدردان کارکنان باشید و بازخورد ارائه دهید.
- از رشد و توسعه حمایت کنید.
- کارکنان توانمند آموزش دهید.
- تفویض اختیار کنید.
- شفاف با کارکنان ارتباط برقرار کنید.
- بین کار و زندگی تعادل ایجاد کنید.
چالش های اجرای هرم مازلو در محیط کار
- مشارکت کارکنان
- بودجه
- تفاوت نیازهای فردی
- ارتباط ناکارآمد
در آخر
وهبا و بریدول در مقاله خود تحت عنوان «بازنگری مازلو» برخی مطالعات و شواهدی از نیازهای سلسله مراتبی مازلو را بررسی کرده اند و به این نتیجه رسیده اند که باید در ترتیب های سطوح هرم مازلو انعطاف پذیر بوده و شرایط و فرهنگ های سازمان و جامعه محاط بر آن را در نظر داشت. به تعبیری دیگر نظریه های انگیزش (مازلو) انطباق کامل با نظریه رفتار ندارد. البته این تحقیق چیزی از اعتبار و اهمیت هرم مازلو نکاسته است.